Энэ доройтлын гол шалтгаан нь хэвлэл мэдээллийн байгууллагуудын эсрэг хууль эрх зүйн дарамт нэмэгдэж, хэт хатуу, өргөн хүрээтэй хуулиудыг ашиглах явдал хэмээн дүгнэжээ. Түүнчлэн бүс нутгийн авторитар дэглэмүүд, ялангуяа Хятад улсын боловсруулсан цензур, суртал ухуулгын арга барил хил хязгаараас даван тархаж буй нь илүү анхаарал татаж байна.

 

 

Онолын хувьд бүс нутгийн ихэнх улс хэвлэлийн эрх чөлөөг хуулиараа баталгаажуулсан ч бодит байдал дээр системтэйгээр зөрчигдөж байна.

Хойд Солонгос (179-р байр) үүний хамгийн тод жишээ. Үндсэн хуульд хэвлэлийн эрх чөлөөг тусгасан ч бодит байдалд бие даасан сэтгүүл зүй бүрэн хориглогдож, зөвхөн төрийн суртал ухуулга ноёрхож байна.

Хятад улс (178-р байр) сүүлийн жилүүдэд “үндэсний аюулгүй байдал”-ын нэрийн дор сэтгүүлчдийг хорих хуулийн арга хэрэгслээ эрчимтэй өргөжүүлжээ. Одоогийн байдлаар 121 сэтгүүлч хоригдож байгаа нь тус улсыг дэлхийн хамгийн олон сэтгүүлчийг хорьж буй орон болгож байна. Энэ загварыг Вьетнам (174), Мьянмар (166) зэрэг орнууд дуурайж, “кибер аюулгүй байдал”-ын хуулиар цахим орчныг хянах болжээ.

Афганистанд (175) 2021 онд Талибан эрхэнд гарснаас хойш хэвлэл мэдээллийг хянах, дэглэмийг шүүмжлэх боломжийг хаах, суртал ухуулгыг тулгах зорилготой олон хууль хэрэгжиж байна.

 

 

Зөвхөн авторитар орнуудаар хязгаарлагдахгүй, ардчилсан орчинд ч хууль тогтоомжийг сэтгүүлчдийн эсрэг ашиглах хандлага нэмэгдэж байна.

Энэтхэгт (157) хараат бус хэвлэлд шүүхийн дарамт нэмэгдэж, гүтгэлэг, үндэсний аюулгүй байдлын хуулиар сэтгүүлчдийг онилох болжээ. Пакистанд (153) улс төрийн тогтворгүй нөхцөл байдалд хэвлэл мэдээллийг хянах, зарим тохиолдолд дарах оролдлого тасрахгүй байна.

Филиппинд (114) терроризмын хэрэг үүсгэх нь хэвлэлийн дуу хоолойг намжаах гол арга болжээ. 27 настай сэтгүүлч Франчи Мэй Кумпиогийн хэрэг үүний жишээ бөгөөд түүнийг зохиомол хэрэгт буруутган зургаан жил хорьж, терроризмын хэргээр хамгийн удаан хоригдож буй сэтгүүлч болгосон байна.

Индонез (129), Сингапур (123), Малайз (95), Тайланд (92) зэрэг оронд улс төр, эдийн засгийн нөлөө бүхий бүлэглэлүүд сэтгүүлчдийг дарамтлах зорилготой “олон нийтийн оролцоог хязгаарлах стратегийн шүүх нэхэмжлэл” (SLAPP) өргөн ашиглаж байна.

 

 

Хэвлэлийн эрх чөлөө тогтсон гэж үздэг орнуудад ч хууль эрх зүйн зохицуулалт сэтгүүл зүйд сөргөөр нөлөөлж байна.

Японд (62) төрийн нууцын тухай хууль эх сурвалжийг хамгаалах баталгаа сул байгаагаас өөрийгөө цензурдах хандлага бий болгож байна. Өмнөд Солонгост (47) “хуурамч мэдээлэл”-тэй тэмцэх нэрийн дор авч буй арга хэмжээ нь хэвлэлийн эрх чөлөөг хязгаарлаж болзошгүй гэж шүүмжлэл дагуулж байна.

 

 

Ази-Номхон далайн бүсээс нэг ч улс Дэлхийн хэвлэлийн эрх чөлөөний индексийн эхний 20-д багтсангүй. Шинэ Зеланд (22) бүс нутгийн жишиг хэвээр байгаа ч байр ухарсан байна.

Тайвань (28), Зүүн Тимор (30), Австрали (33) зэрэг ардчилсан орнууд тодорхой сорилттой тулгарч байгаа ч харьцангуй хамгаалалттай орчныг хадгалж чадсаар байна. Гэсэн ч эдгээр нь нийтлэг дүр зураг биш, харин бүс нутагт хэвлэлийн эрх чөлөө тасралтгүй хумигдаж буй нөхцөлд “онцгой жишээ” болж байна.

 

 

Ази-Номхон далайн бүсийн ерөнхий хандлагыг авч үзвэл Монгол Улс (85) нь харьцангуй нээлттэй хэвлэл мэдээллийн орчинтой цөөн улсын нэг хэвээр байна. Гэсэн ч бүс нутгийн дарамт, нөлөөллөөс ангид байж чадахгүй байгаа нь анзаарагдаж байна.

Сүүлийн жилүүдэд Монголд хэвлэлийн эрх чөлөө хумигдах эрсдэлтэй хэд хэдэн үзэгдэл ажиглагдаж байна. Үүнд:

-Хэвлэл мэдээллийн байгууллагын эсрэг гүтгэлэг, нэр төрийн маргаан шүүхээр шийдэгдэх нь нэмэгдэх

-Улс төр, бизнесийн нөлөө бүхий бүлэглэлүүдийн далд дарамт

-Сэтгүүлчдийн эх сурвалж хамгаалах эрх зүйн баталгаа сул хэвээр байгаа асуудал багтана

Нөгөө талд, Монгол Улсад олон ургальч хэвлэл мэдээлэл оршин тогтнож, цахим орчинд харьцангуй чөлөөтэй мэдээлэл солилцох боломж хадгалагдсаар байна. Энэ нь бүс нутгийн олон оронтой харьцуулахад давуу тал хэвээр байна.

Гэвч олон улсын байгууллагуудын анхааруулж буйгаар, хэрэв хууль эрх зүйн орчныг тодорхой болгохгүй, сэтгүүлчдийн хамгаалалтыг сайжруулахгүй бол бүс нутгийн нийтлэг сөрөг чиг хандлага Монголд ч нөлөөлөх эрсдэл ойрхон байна.

Гэхдээ энэ нь цорын ганц гэсэн тодорхойлолтод чухам нийцэхгүй. Лопе Дэ Вега болоод Эразмыг нэрлэлээ ч гэсэн үндэстэн бүхэнд туйлын уран “мянгуужингууд” цаг үе бүхэнд байсан нь илэрхий. Жонатан Свифтийн “Гулливерийн аялал” хүртэл хошин ёгтлол, түүн доторх адал явдлын уран нүүдэлгүйгээр далайн тэнүүлчний өрөвдөлтэй амьдралын гүн дэх өөрийгөө зугаацуулах гэсэн төсөөллийн яриа болж өнгөрөх байсан гэлтэй. Тэгээд ч суутнууд бүгд усан тэнэг ч юм шиг хачин егөөтэй л байдаг шүү дээ. И.Ильф, Е.Петров нарын “Алтан тугал”-ыг аваад үзье. Түүн шиг зугаатай ном өдийг хүртэл уншсангүй хэмээн дуун алдах уншигч олон. Гэхдээ зүгээр нэг наргиан цэнгээнийг хооронд нь сүлсэнгүй.

Товчхон хэлэхэд эмгэнэлийг ер бусын хоржоонтойгоор урласан бүтээл. Саятан болсноо мэдэгдэх аваас шоронд суух эрсдэлтэй, хувийн өмч хэрхэвч байж болохгүйг журамласан нийгэмд хэн ч зүгээр нэг мөнгө овоолчихгүй л дээ. Гэтэл тэгж чадсан нэгэн эрийг олж мэдсэн луйварчид мөнгийг нь авахаар муур, хулганадаж буй зохиол. Харин нөгөө сэргэлэн эр нь амархан луйвардуулах этгээд биш. Николай Гоголийн “Байцаагч түшмэл”, “Тоглоомчин” зэрэг хошин жүжгүүд ч нийгмийнхээ болоод хүмүүсийн доторх жигшмээр чанарыг уран егөөдлөөр цоо хатгасан урт хадаас мөн. Тэгвэл хошин зохиол гэдэг маань ямархуу зүйл болж таарах вэ? Мөнхийн туурвил нэг бол уй гашуугаас, үгүй аваас уйдаж зүрхлэмгүй уран хошигнолоос бүтдэг гэснийг үзвэл уран зохиол дахь дээд чанар үүн дотор оршдог нь гарцаагүй.

Мэдээж хүн төрөлхтөнд уудалж хүчрээгүй, ухаж гүнд нь хүрээгүй мөнхийн сэдэв олон бий. Гэтэл түүн дотроос чухам юуны учир наргиантай үлгэрүүд өөрийгөө жинхэнээр нь таних боломжийг хүмүүст илүүтэй олгодог хэрэг вэ? Энэ тухайд нэгэн мөнхийн номын жишээн дээр хөөрөлдөх чухам л наргиантай байх болов уу. Тэгвэл уншигч минь, хоёулаа наргианаа эхэлье.

Усан тэнэг асуулт гэж байдаггүй гэдэг. Тиймээс нэг асуулт тавиад үзье. Энэ дэлхийд хамгийн амархан уншигдах атлаа модон тавиураас дэлхийн олон уншигчдад хүрсэн ном бий юу?

Тийм ээ, байгаа. Гэхдээ тийм ном хэд байдгийг мэдэхгүй юм. Мэдэх нь гэвэл Сэргэн мандлын үеийн Францын уран зохиолын сод төлөөлөгч Франсуа Раблэгийн “Гаргантюа ба Пантагрюэль”. Зарим нь уг бүтээлийг Тристрам Шандригийн нөлөөлөөс болж л уншихыг хүсэж дэрнийхээ хажууд тавьсан боловч хүссэн зүйл нь хүзүүгээр ороож онц гойд санагдаагүй учир орныхоо хөл рүү шидчихсэн гэдэг. Мөн ч хөгжөөнтэй хэрэг шүү.

Раблэ дүрүүдийнхээ сэтгэлзүйд уншигчдыг хүлж, оюун санааных нь мухрыг онгичсон урт, уйтгартай үлгэр хүүрнэхийг хүсээгүй агаад огтын санаанд оромгүй анекдот ярьж, бусдыг тэрхүү наргиан наадмын талаарх бодолд автуулж, инээлгэхийг зорьдог. Иймээс заримд нь цагийн гарз байж мэднэ. Гэвч Оросын философич, XX зууны утга зохиолын томоохон онолчдын нэг Михаил Бахтин хошигнолыг “Цаг хугацааны урсгал доторхи бие хүний бодитой ухамсар” гэж дүгнэсэн байдаг. Тэгвэл өөрийгөө ямар үед жинхэнээр нь тольдож, үнэнээр нь таньж авах вэ гэвэл хараахан субъктив биш тэрхүү ухамсраас хайх хэрэг гарав биш үү. Тиймээс Раблэгийн эл зохиол ардын аман үлгэрүүдийн энгийн нэг чуулбараас онхи өөр байсан тул цагийн цаазыг давж гарчээ.

Михаил Бахтин хэрхсэнийг бүрэн жишгээр үзүүлье л дээ. “Раблэ ба түүний ертөнц” хэмээх суут онолын бүтээлдээ “Хэдийгээр дундад зууны үеийн хошигнол нь субъектив бус боловч, цаг хугацааны зогсолтгүй урсгал доторх бие хүний бодитой ухамсар юм. Энэ бол бүхий л хүний хувьд нийтлэг ухамсар билээ. Цаг хугацааны энэ л урсгалыг нийтээр хөгжилдсөн найр наргиан дунд, хөөрч баярласан хүмүүсийн цуглаанд, бусадтай нас хүйс, зэрэг зиндааны ялгаагүйгээр холилдох үе л хүн илүү гүнзгий мэдэрдэг. Ахин шинэчлэгдэж, шинээр өөрийгөө олж авах боломж энэ байдаг. Инээд наргиантай үлгэрүүд яагаад чухам үхэл, ариун шүтээний тухай сэдвээс дээгүүр, хүний мөн чанарт ойр санагддагийн учир ч тэр” хэмээн “Гаргантюа ба Пантагрюэл” романы өнөөг хүртэл ач холбогдолтой хэвээр байгаагийн учрыг тодорхойлжээ.

Уг номыг дөрвөн хэсэг үлгэрээс бүтсэн гэж үздэг нь төдийлөн зохистой бус санагддаг. Ном ерөөс хоёр том хэсгээс л бүтнэ. Үүнийг харин нарийн тунгааж орчуулсан хувилбар нь манайд бий. Англи хэл дээрх хувилбар нь харин олон янз. Германд ч мөн хоёр хэсэгт хуваан ангилсан хэвлэлтэй таарч байв. Харин дөрвөн хэсэгт онолчид хуваасан нь үйл явдлын шинэ эхлэл болоод тухайн зуунд хэвлэлтэд хэрхэн шилжиж, дөрвөн хэсэг ном болон уншигчдад хүрч байснаар нь ангилж үзэхэд хүрсэн болов уу.

Энэ шинжээр нь ангилан үзвэл нэн тэргүүнд Пантагрюэлийн эцэг Гаргантюагийн газар нутгаа хамгаалан дайтсан тухай, түүний анд нөхдийн баатарлаг гавьяа, дэлхийг эзлэхээр зориглосон авч төрсөн нутгийг нь хүртэл авч чадаагүй хөрш улсын хаан Пикрошолийн инээд хүрэм омог хилэн, ичгүүртэй ялагдал, дайны үүсэл болсон тариаланчид, бялуучдын өчүүхэн агаад үнэ цэнийн хувьд Раблэ хосгүй тэмцэл болгон урласан үзэл санааны талаар өгүүлдэг. Гэвч Раблэ эл номыг уншигчдад хүргэсэн эхний номынхоо дараа нь бичжээ.

Харин уншигчдад хүрсэн эхний ном бол үйл явдлын хувьд Гаргантюагийн дараа өрнөх боловч түүний хүү ухаалаг, сайхан сэтгэлт Пантагрюэлийн төрсөн тухай болоод гайхамшигт амьдралын талаар хүүрнэдэг.

Гурав дахь номд Пантагрюэлийн найз Панург эхнэр авах уу, үгүй юу гэдэгтээ эргэлзэж, түүнээс зөвлөгөө авч буйгаар эхэлнэ. Тун хөгтэй энэ асуулт ерөөс хувь хүний мунхаглал бус амьдралын чухал сонголт болохыг харуулснаас үүдээд дараагийн ном эхлэх шалтгааныг үүсгэжээ.

Эцэст нь төгсгөлийн дөрөв дэх номд найз Панургийн эхнэр авах, үгүйг шийдэхийн тулд урт холын аянд гарч Шидэт Лонхны хийдэд очин лонхноос асуултын хариугаа авахаар болно.

Номын гол дүрүүд нь аварга биетүүд. Гаргантюагийн эцэг Грангузье наргиан цэнгээн хийж, ууж идэхэд туйлын дуртай мангас байжээ.

Ном ч ийм л утгатай өгүүлбэрээр эхэлдэг. Түүний эхнэр Гаргамел бөгөөд уг хоёр мангасын эрийнх нь нэр францаар “их хоолой”, эмийнх нь “хоолой” гэсэн утгыг илэрхийлнэ. Тэдний хүү Гаргантюа төрөхөд л Раблэгийн эртний үлгэр домгуудыг уншиж өссөний дүнд илэрсэн уран сэтгэмжийг илэрхийлэх зүйрлэлүүд хөвөрч өгнө дөө. Хүүгийн найранд зориулан 367014 амбан шар төхөөрсөн л гэнэ, хүүдээ бээлий оёхын тулд 16 гэрийн сахиусны арьсыг өвчин, цамцанд нь францын тэргүүн зэргийн 900 тохой даавуу орсон гээд л үл үнэмшим атлаа анхаарал татам зүйрлэлүүд хуудсаас хуудас дамжина. Түүгээр үл барам Гаргантюа хэн ч харсан гайхалтай царайлаг хүү агаад арван эрүүтэй, гайхмаар хачин төрхтэй юм гэнэ. Гэхдээ энэ бүгдээс бид уран зохиолын амт шимтийг бус зөвхөн үлгэрийн үйл явдал, түүн доторх зохиогчийн баялаг төсөөллийн мэдрэмжүүдийг олж харж, амтлах билээ.

Зохиолыг үнэ цэнтэй болгосон нэг шалтгаан нь Раблэгийн хошигносон шүүмжүүд болоод мөнхүү Пантагрюэлийн аяллын явцад очсон арал бүр нь нэрийнхээ утгад бүрнээ нийцэж байсан учраас ямар нэгэн нууцалсан агуулга эрэх явдалгүйд оршиж байв. Мөн асуудал бүр дээр түүхэнд үлдсэн тодорхой жишээ, баримт, хуучуудыг гарамгай ашиглаж, дүрүүдийн хоорондох зөрчилдөөнийг шийдвэрлэж байсан нь зохиолчийн анхнаас нь бодож боловсруулсан уран санааны нэг.

Жишээ нь Салхит арал бий. Тэнд хүмүүс нь зөвхөн салхиар л хооллоно. Өвчин туссан хүмүүсийг салхинд цохиулж эмчилнэ. Үүнийг үзээд Пантагрюэль “Та нар юутай амар жимэр амьдарна вэ? Салхины үнэ хөлс гэж төлөхгүй шүү дээ. Салхи салхилбал хоол бэлэн болох тэр” гэхэд арлын эзэн зовлон зүдүүр дориун болох тухай өгүүлдэг. Бороо их орохоор арал дээр салхи үүсэхгүй. Мөн арлаас нь хол Бренгнариль хэмээх аймшигтай мангас байх бөгөөд гэдэс нь өвдөх үед салхи үүсгэдэг тээрмүүдийг нь үрлэн эмийн оронд залгичихдаг учир үгүйрэл, хоосролын туйлд хүрдэг гэх...

Мөн ондоо нэг жишээ авч үзье л дээ.

Пантагрюэлийн онгоц далайн хүчтэй хуй салхинаас амь мөлт мултарсан хойно энэ хэрэг болсон юм л даа. Тэрхүү илжигний толгой нь нэг ёсондоо бүхнийг алт болгон хувиргадаг “Философийн чулуу”. Үүнийг эрэгч, үгүй аваас нууц эрдмийг эзэмшигч алхимичүүдийн тухай бид мэднэ. Харин Раблэ ийм ид шидэд огтоос итгэдэггүй байсан нь тодорхой. Тиймдээ ч тэднийг илжгэн толгойтнуудтай зүйрлэн элэглэн шоочлохдоо ийнхүү бичжээ.

Тэгээд ч “Ухаантны вант улс”, “Шаахайн арал”, “Дамшлагчдын арал”, “Гяндан арал” гэх мэтээр урт холын аялалд таарсан арлуудын нэр, тэнд оршин суугчдын тухай эргэцүүлэн санах аваас орчин үеийн үгийн гарамгай суутан Итало Кальвиногийн “Үл үзэгдэгч хотууд” санаанд буудаг юм.

Нэгэн удаа усан онгоц нээлттэй тэнгист хөвж явахад Пантагрюэль болон хөлгийн багийнхан агаарт хүмүүс ярилцаж эхэлснээ тэр нь удахгүй дайчдын уухай, зэвсэг хангинаж, морьд янцгаах чимээ болон хувирч буйг олж сонсдог. Гэвч дүр нь үзэгдэхгүй. Гэтэл нэг нь тэднийг тус газраар дайран өнгөрөхөөс урьд Арамистийчууд болоод Нефлидатуудын хооронд ширүүн тулаан болсон тухай эртний мэргэдийн бичсэнийг уншсанаа санадаг. Энэ нь мөсөн далайн хил байв.

Энэ жишээ л гэхэд надад тун чиг ер бусын гайхалтай сэдэл өгсөн юм даг. Харин түүнийг энд хуваалцахгүй.

Дээрх жишээнүүдээс харахад үнэхээр Европын олон уншигчдын оноодог индекс ба конкордасын хөгжингүй урлагийн адил эсэн бусын тэнэгүүдийн хоорондын элэглэл төдийхөн гэж авч үзэх нь мунхаглал болно.

Ерөөс шашны мухар сүсгийн талаар түүн шиг уран гойд цэцэлж, хошигносон зохиолч Сэргэн мандлын үеэс хойших өдгөө зуунд тийм ч олон төрөөгүй дэг ээ. Энэ талаар номын XXIX, XXX, XXXI бүлгүүдээс унших боломжтой. Гэхдээ шашны үзэл санааны бурангуй талыг Буддизмаас ч тэр, Протестантаас ч, Католикаас ч тэр адилхан олж хараад аль нэгийг нь илт хамгаалалтын хуяггүйгээр нүцгэлж эн тэнцүүхэн хошигносонд л түүний үнэн чанарын илрэл оршиж байгаа юм. Магадгүй тэр Францискан сүмд шавилан сууж байхдаа шашны тийм мухар сүсэг, этгээд гаж үзүүлбэрийг тэвчээгүйдээ л 1530 онд Монпельегийн Анагаахын сургуульд элсэн орох шийдвэр гаргасан биз. Сургуульд орсноос хойш зургаахан долоо хоног өнгөрөхөд бакалаврын шалгалтаа өгөхөд нэгэнт бэлэн болчихсон байсан гэдэг. Тэгэхээр тэр сүмд байхдаа ч энэ чиглэлээр суралцаж байсан болов уу гэж онолчид таамаг дэвшүүлсэн нь бий.

Номдоо зориулж бичсэн оршил үгээс үзэхэд тэрээр тун гярхай агаад юмыг гадна талаас бус дотоод мөн чанараар нь шүүдэг байсан нь илэрхий. Тэгээд ч бусадтай тун найзархаг ханддаг байжээ. Тийм л хүн “Анд нөхөд минь, Сократ хэн байсныг мэдэх үү?” гэсэн өгүүлбэрээр балчиг намаг бүхий сууцандаа аж төрөхүйн буулганд даруулсан хүмүүст хандана шүү дээ. Үүнээс гадна оршилд дурдагдсан “Миний номыг хавтсаар нь бүү шүүгээрэй” гэх өгүүлбэрээс үүдээд “Хүнийг хувцсаар бус ухаанаар шүүдэг шиг Номыг хавтсаар нь бүү дүгнэ” гэх үг гарсан байж ч мэдэх билээ.

Хэн хэрхэн хэлснийг судар номд бичсэнээр л тэмдэглэн авч үлдээхээс бус бид яахин таамаглах буюу. Тэгээд ч Раблэ бусдыг инээлгэхийг төдийлөн хүсээгүй юм шиг санагддаг. Учир нь хувийн ашиг сонирхлын төлөө ажилладаг санваартнууд, авлигач, шүүгчид, мунхаг гүн ухаантнуудын тухай ёжилж, тэр бүү хэл зарим мулгуу хаадыг хүртэл тэр өөрөө л шоолон инээж байсан юм. Үнэндээ Пантагрюэлийн найз Панург ч мөн тэдний л нэг шүү дээ. Аюул таарах болгонд айн ширвээтэх атал амгалан тайван мөчид өөрийгөө өргөмжлөн дөвийлгөх түүнийг хөлгийнхөн хэчнээн шоолон инээлдэвч анд нөхөр мэт үзсээр байдаг билээ. Учир нь зохиолын дотоод зөрчил дэх дүрийн үнэн чанарыг илтгэхийн тулд тойрон хүрээлэгсэд нь цөм эр зоригтон, ухаантнууд байх ёстой байв. Тэгж байж л уншигчид Панургийн үнэн нүүр царайг олж харах болно. Эцэст нь Панург Шидэт лонхны асуултын дараа ч мөн “-Та миний гэрлэх талаар юу айлдах сан бол? Эхнэр минь намайг зодох уу, эсхүл зодохгүй юу” гэхэд замч Бакбюк “Найз минь, та хуурамч биш жинхэнэ мэдлэгийн замд ормогц сайн хүнийг муу хүнээс амархан ялгаж чаддаг болно. Тэгэхэд та өөрийн дураар эхнэр сонгон авч чадна гэж найднам” хэмээн хариулдаг шүү дээ. Ерөөс зохиолын төгсгөлд Шидэт лонхноос гарсан “Тринк” буюу “уугтун” гэх үгийг дэлгэрүүлэн жинхэнэ мэдлэгийн тухайд өгүүлсэн бүхэл бүтэн томоохон цогцолбор бий. Төгсгөлийн бүлгийн гуравны хоёр хувийг тэр л цогцолбор эзэлдэг. Тэгэхээр эл зохиолын дуусгавар болох цэг дээр агуулга үндсэндээ өөрчлөгдөнө. Тэд үнэхээр Панургийн эхнэр авах үгүйд хариулт авахаар зорьсон авчиг зохиогчийн хариулт өгөх гол санаа нь жинхэнэ мэдлэгийн тухай эрэлд хатсан явдал болж төгсдөг. Худал хуурмаггүй, үзэл санааны хий хоосон дуун гаргах хонгио төмрийн хүнгэнэсэн чимээгүй, шившигт явдлыг хүлцэн тэвчих хоосон цуурайгүй тийм жинхэнэ мэдлэг. Тэр нь энэ дэлхийд орших цорын ганц агаад байгалийн мөнхийн тайлагдашгүй нууцын утгыг мэдэж чадах эрдмийн боловсролын тухай юм.

Сэргэн мандлын үед ч ийм үзэл санааг хадаах дуу хоолой ховор байсныг Раблэгийн зохиол илтгэдэг. Үнэхээр тэр өнгөн дээрээ элдэв марзан үлгэр хэлсэнгүй ээ. Үлэмж биет мангасуудын тулаан, найр наадам, Одиссэйн аяллын замаар туучсаны адил ертөнцийг тэнгисийн давлагаа дундуур туучсан аяллын урт зам бидэнд чинад нууцыг хошигнож тайлахдаа зарим үед хачин их уйтгарлуулах чөлөө өгөлгүйгээр бүгдийг маань ёгтлон инээсэн нь дур гутам мэдрэмжийг төрүүлнэ. Тэрхүү мэдрэмж нь хүн төрөлхтөн өөрсдийнхөө үнэн төрхийг хараад гэмших сэтгэл юм.

Түүгээр үл барам үлэмж биетнүүд төрөх явдал хийгээд зугаа цэнгэл, наргиан, алиа салбайдай нарын түүхүүд зэрэг уран нарийн зүйрлэлүүд бүхий үйл явдлууд нь хэрхэн харгалдаж буйг нарийн ажиглахгүйгээр унших аваас уртаас урт цаг хугацааг хамарсан асар том багт наадмын дотор орсон мэт сэтгэгдэл төрүүлэх вий. Тэнд та ууж наргиж, Раблэ харсан зүйлээ хэрхэн танд тэнгэр бурхны нэрийг барин үнэн гэдгийг нь тангараглаж буйг ч сонсох боломжтой.

Уг номын зохиолч өөрөө эдгээр түүхийн дотор амьдарсан, адал явдлыг биеэрээ туулснаа батлан өгүүлж Гаргантюагийн аманд орж үзсэн тухайгаа ч бидэнд өгүүлдэг. Аман дотор нь яг л орос ардын үлгэрт гардаг аварга халимны нуруун дээр бүхэл бүтэн тосгон цогцолсон байдгаас ч илүү хүн төрөлхтөн суурьшиж, хот балгад сүндэрлэсэн байх нь бий. Тэндхийн иргэд аварга Гаргантюагийн аманд суугаагаа үл мэдэн “Манай тив бол маш эртний тив” гэх бөлгөө. Тэнд Раблэ байцаа суулгаж буй эртэй таарч, дээрэмчдэд тонуулж, аварга биетийг эвшээхэд амаар нь нисэн орсон тагтаа агнаж буй хүүтэй хүртэл учирч, зургаан сар илүү хэрэн тэнэдэг. Ийм зугаатай аялал гэж ер нь байх уу, та минь.

Ингээд бодохоор уг зохиол өөртөө “багт наадмын сүнсийг агуулсан” болох нь зүгээр ч нэг үг биш ажээ. Үүнээс гадна тухайн цаг үеийнхээ нийгмийн амьдрал, соёлын тодорхой хэлбэрүүд хэрхэн бий болж, зарим нь нуран унаж, хэсэг бусаг урлагийн нөхөд хэрхэн дундуур нь шавар шавхай хутгаж байсныг ч дам бэлгэдлүүд болоод аман хошигнолын арга хэлбэрийг уран сайханжуулан үзүүлснээрээ хойшдын олон суут бүтээлүүдэд сэдэл болж, туурвин бүтээгчдийн бичлэгийн аргыг зааж өгсөн гавьяатай. Аварга биетүүдийн эрх мэдлийн дарангуйлал нь хүртэл түр зуурын ноёрхох шинж чанарыг илтгэсэн эсрэг утопи байдаг.

Пантагрюэль эцэст нь нөхдийн хамт дахин тэнгист гарахад “Нар огторгуйн гүнд дэгдэж, алтан туяагараа манай хөлгүүдийг гийгүүллээ” хэмээдэг шиг мэдлэг оюуны наран биднийг мөнхөд гийгүүлэхэд үргэлжид найдан хошигнол, егөөдлийн эцэг болсон Францын сод туурвилч Франсуа Раблэгийн “Гаргантюа ба Пантагрюэль”-ийг цаг хугацааны төгсгөлгүйд бат нот итгэн номынхоо эхлэлд ийн мөнхжүүллээ.

Эх сурвалж: Үндэстний ТОЙМ сэтгүүл

-Ерөнхий сайдын хэлэлцээрийг ганцхан алхмын зайнаас ажигласнаа тэмдэглэв-

Харбинд гэрээ үзэглэлээ. Хэзээнээсээ улс гүрэн хоорондын уулзвар, зангилааны түүх болсон энэ газар нутагт Монгол Улсын нэгэн чухал гэрээ хэлэлцээрийг хийгээд ирлээ. Гоё гэрээ биш ээ. Үнэхээр чухал бөгөөд хүнд гэрээ юм. Юугаараа хүнд вэ гэхээр тухайн үеийн Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржоос эхлээд үе үеийн төрийн өндөр албан тушаалтнуудын  ивээл дор ММС, MCS болон Баяннуур аймгийн нүүрс тээврийн бизнесийнхний ашиг сонирхол, эрх ашгийг зөрчиж, ард түмний нийтлэг эрх ашигт нийцүүлж хийсэн гэрээ хийж чадлаа. Энэ бол том амжилт.

Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ БНХАУ-ын Төрийн зөвлөлийн Ерөнхий сайд Ли Чянтай, улмаар тус улсын төрийн өмчит “Чайна энержи”-ийн Гүйцэтгэх захиралтай, улмаар тэдний шинэ ТУЗ-ийн даргад юу ойлгуулах, яаж зөвшөөрүүлэхийг бараг нэг алхмын зайнаас харж мэдэрлээ. Гарын үсэг зурж, хавтас солилцон, шампэйн тулгахын цаана нүүрсний зах зээл гэгч шатрын өрөг дээр тоглолт өрнөлөө.

Нүүрсний үнэ дэлхийн зах зээл дээр буурч байгаа нь үнэн. Энэ нь манай макро эдийн засагт донсолгох хэмжээний нөлөөтэй нь үнэн. Ийм цаг үе, нөхцөл байдалд тохирсон хэлэлцээр хийхийг улс орон, УИХ, Засгийн газарт чиглэл болгон зөвшөөрсний дагуу энэ ажлыг хийв.

Арван жилийн өмнөх алдааг амжилттай залруулав

Одоогоос яг арван жилийн өмнө 2015 оны 1 дүгээр сараас эхэлж хэлэлцээр хийж байв. Тухайн үед Засгийн газрын 268 дугаар тогтоол 2014 оны 8 дугаар сарын 21-ний өдөр батлагдаж Засгийн газраас Ажлын хэсэг байгуулж, Хятадын талтай гэрээ, хэлэлцээр хийж эхэлсэн. Энэ үед MMC 51 хувь, Шенхуа 49 хувийг эзэмшиж, эдгээр хувь эзэмшлээрээ дамжуулан өнгөрсөн жилийн хугацаанд MMC Тавантолгой ордыг бүхэлд нь эзэмшиж, цахилгаан станц, дэд бүтэцтэй нь бүрэн хяналтдаа байлгах “аймшигтай” төлөвлөгөөтэйгээр төмөр замыг гацаалаа. Хоёр улсын Засгийн газрын гэрээ, хэлэлцээр дотор “Консорциум” гэдэг нэрийн дор уурхай, олборлолт, дэд бүтцийн хөрөнгө оруулалт гээд цогцоор нь шийдэх мэтээр өнгөн талдаа харагдавч Монголын тал мөнгө гаргахгүйгээр гурван асуудлыг цогцоор нь Хятадын талаар хийлгэнэ гэсэн шийдвэрийг тухайн үеийн Засгийн газар гаргасны дагуу буюу уг тогтоолд заасан хувь, хэмжээ, концессийн дагуу хэлэлцээ хийсэн байдаг. УИХ дээр түүнийг хүлээж авахгүй гэж шийдвэрлээд уг гэрээ хэлэлцээр зогссон. Зогссоноос хойш Монголын тал “энэ төмөр замаа бариад өгөөч, хугацаа алдаад байна, уурхай болон худалдаа, бусад асуудлаа дараа нь яриад уялдуулаад тооцъё” гэж ярьсаар ирсэн. Ингэж уянгалахын цаана тэдний асар том нүүрсний хулгай буюу Ухаа худгийг эзэмшигчдийн ТУЗ хэмээх “хил дамнасан супер мафи” хязгааргүй ашиг орлого олсон. Олсон болон олох орлогынхоо хэр хэмжээгээр эрх ашгийг нь таслан зогсоосон, олдог ашгийг нийтийн эрх ашиг руу хөтөлсөн агуулгатай шийдвэр гаргаж түүнийгээ Хятадын Засгийн газартай гэрээ болгон албажуулж хэрэгжүүлж буй гол хүнд дарамт үзүүлж, олон нийтэд нөлөөлөх ажлуудыг хэрхэн хүчтэй хийж буйг бид харж байна. Дээрх ашиг сонирхлын бүлэглэл Монголын ард түмнийг төдийгүй Хятадын Засгийн газрын өгсөн чиглэлийн дагуу ажил хийсэн ААН-үүдийг ч хохироосон. Харин Харбинд сая байгуулсан гэрээнд “Эдийн засгийн хохирол нэхэмжлэхгүй” гэж гарын үсэг зурсан Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэд тэд баярлах хэрэгтэй.

Цаашид “шинэ гэрээ”-ний дараа юу өөрчлөгдөх вэ?

Юуны өмнө Төмөр замын тээврийн тухай шинэ хуулийг 2025 оны 1 дүгээр сарын 1-нээс мөрдөж эхэлсэн. Уурхайгаас хилийн боомт хүртэл төмөр зам барих зохицуулалт өмнө нь хуульд байсан. Хил дамнасан төмөр замыг хэн барих вэ гэдэг асуудал уг хуульд байгаагүй юм. Хэн барих, хэн эзэмших нь тодорхой байгаагүй. Тэгэхээр одоо мөрдөх шинэ хуулиар “Нутгийн гүнээс улсын хил хүртэл барьсан төмөр замын хөрөнгө оруулалт хийсэн компани, хил дамнасан төмөр зам хамтдаа байна гэсэн зохицуулалт хийсэн. Энэ нь өнөөдрийн байдлаар “Тавантолгой төмөр зам” компани. Ачдаг компани нэг, тээвэрлэдэг компани нь хоёр чиглэлтэй байсан. Үүнийг нэгтгэх болно. Хүмүүсийг цомхтгоно, хална гэсэн үг биш, мэргэжлийн хүмүүс нь ажлаа хийсэн хэвээрээ, удирдлага нь нэг болж, төсөвт хэмнэлттэй болно.

Ямар гэрээ хийв?

Нэр нь “Гашуунсухайт-Ганцмод боомтын хил дамнасан төмөр зам, нүүрсний худалдаа, Тавантолгойн нүүрсний уурхайн хүчин чадлыг нэмэгдүүлэх хамтын ажиллагааны хэлэлцээр”. Төмөр замаа холбоно, төмөр замаа барихын тулд нүүрсээ худалдана, нүүрсний өнөөгийн нөөц нь хүрэлцэхгүй учраас Тавантолгойн уурхайн хүчин чадлыг нэмэгдүүлнэ. Нэр хүртэл учиртай байгаа биз?

Юуны өмнө маш хүнд нөхцөлд гэдгийг хүлээн зөвшөөрөх ёстой. Бидний 21 жил худлаа ярьсны дараах, манай талд ашигтай байлгахыг тулган шаардсан нөхцөлтэй, хамгийн гол нь хууль эрх зүйн орчин талдаа дотооддоо зөвшилцсөний үндсэн дээр энэ гэрээг хийж байна.

Үүгээрээ юу хэлэх гээд байна вэ гэхээр УИХ-ын гишүүд “Орано майнинг”-ийн гэрээг баталчихаад “онцгүй юм болчихлоо” гээд хөдөөгүүр “попроод” байгаа шигээ “Тавантолгойн шинэ гэрээ”-нд хандвал улсынхаа эдийн засгийг хөмрөхөд хүрнэ. Нүүрс манай улсын эдийн засагт нөлөөлөх тэр чинээгээрээ “нүүрсний бизнесийнхэн” бараг арми үүсгэчихээд буй нь маргаангүй үнэн билээ. Тиймээс нүүрсний экспортын төмөр замын асуудал автомашинаар нүүрс тээвэрлэгчдийн ашиг сонирхлыг хөндөж байгаа юм. Гэтэл нүүрсний бизнесийнхний эрх ашиг ба улсын эдийн засаг, бүтээн байгуулалтын том төслийн аль нь илүү чухал юм бэ? Үүнийгээ харж УИХ, түүний гишүүд нүүрсний машинтай хүмүүст үйлчлэх бус экспортын өсөлт, нийт иргэдийн ашиг сонирхол, төрийн бодлого зорилтод нийцүүлж ажиллах учиртай.

Нүүрсний худалдаа ба үнэ өртгийн өөрчлөлт

Нүүрсний худалдааны хувьд “Эхний гурван жил буюу 2025-2027 онд өөрсдөө олборлоод 5 сая тонн нүүрс худалдана.  2028-2029 онд “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК зургаа, зургаан сая тонныг төмөр зам ашиглалтад орохоос өмнө “Чайна энержи” компанитай худалдан борлуулах гэрээ байгуулна. Түүнээс цааш 20 сая тонн нүүрсийг худалдана. Ийнхүү эрчим хүчний “Чайна энержи” гэдэг том корпорацитай их хэмжээний нүүрс худалдах борлуулалтын гэрээ хийчихлээ. Ингээд их хэмжээний нүүрс худалдах гэхээр манай уурхайн хүчин чадал хүрэлцэхгүй байгаа юм. Тиймээс уурхайнхаа хүчин чадлыг нэмэгдүүлэх, нүүрсний гарцаа нэмэгдүүлж олборлож зарахын тулд бас хамтарч ажиллах болж байна. Тендрийн хүрээнд. Үүнд мөн “Чайна энержи” оролцоод, техник технологио гаргаж олборлоод их хэмжээгээр нүүрсийг чинь авъя л гэж байгаа юм. Тэгэхээр тоглоомын дүрэм манай талд байна. Ашигийн хувьд бид уурхайнхаа хүчин чадлаа нэмэгдүүлнэ, нүүрсээ ханш болон эрэлтэд санаа зовохооргүй тогтвортой худалдчихна, төмөр замтай болчихно. Үүндээ дөрөөлөөд бусад боомтын төмөр замуудаа холбочихно. Нүүрсний худалдан авалтын дараа төмөр зам нь алга болчихгүй учраас боомтуудаа нээх, холбохын ач холбогдлыг дахин нуршаад яах вэ. Энэ бүхэн нийлээд боомтын, эрчим хүчний, эдийн засгийн сэргэлт мөн.

Гэрээний хүнд нөхцөл гэдэг нь /миний л үзэл бодлоор бол/ энэ удаагийн гэрээнд Хятадын талын ашиг сонирхол бага тусаад байгаа учраас хэдэн хэцүү санал тавиад байна билээ. Манай тал ч тэдэнд хатуу тулгалт тавьсан. Энэ нь Чалкогийн үнэ дээр + үнийн индекс буюу өнөөх нүүрсний үзүүлэлтээс хамаарч нэмэх хасах 2-3 гэдэг интервалын асуудал. Яг энэ интервал нь Тавантолгой ордын дахиад хоёр дахь тэрбум тонн нүүрсний экспортын асуудал юм шүү дээ. Үүнийг хэт хатуу, өндөрөөр тогтоочихвол чанарын хувьд сайныг нь сорчилж ашиглаад, үзүүлэлт муутай руугаа орохгүй. Нүүрсний гэрээний талд манай тулгалт энэ.

Үүнд Хятадын тал хоёрхон улс хоорондоо нүүрс зарахад бирж байгаа нь утгагүй байна, амны үнээр зараач гэсэн анхны хүсэлтээсээ ухарч интервалыг хүлцэж буй. Ялалт гэж сүржигнэхгүй ч манай талын буруугаас болж цаг хугацаа алдсаны дараа хатуу шаардлага тавиад сууж байх амаргүй байсан. Гадныхны хувьд хэний Засгийн газар байх нь хамаагүй, Монголын л Засгийн газар. Хэлснээсээ буцсан бол, худлаа хэлсэн бол, ажил гацсан бол тэрний, энэний гэхгүй Монголын Засгийн газар л гэж ярьдаг. Энэ удаа Монголын тал УИХ-ын өгсөн чиглэл, зөвшөөрлөөс огт гацаагүй гэрээ, хэлэлцээр хийсэн. Одоо уг гэрээг УИХ соёрхон батална. Холбогдох хуулиудад өөрчлөлт хийх шаардлага гарна. 

Наад зах нь Уул уурхайн бүтээгдэхүүний биржийн тухай хуульд өөрчлөлт орох байх.  Уг хуулийн үр дүнд нүүрсний хулгай буурсан, нүүрсээ үнэд хүргэж чадсан. Нүүрсний чанарыг ярихгүй, хэмжээг анхаарч зарснаар нүүрсээ сорчлуулж “дотооддоо хулгайлуулж” байснаа ухаарсан. Одоо бидэнд кинонд хэлдэгчлэн “хатуухан бэрийн шанагаар” буюу нүүрсээ сорчлуулахгүйгээр зарах шаардлага буй. Сорчилбол өндөр үнээр зарна. Түүнээс биш, урьдын адил нүүрсээ зараад байгаа нэртэй, чанар өндөртэйг нь хямд үнээр зараад, хогийг нь яаж угаах вэ гээд дахиад ашиг хийлгээд байх эрх байхгүй. Үүгээр эдийн засгийн үр ашиг “гоожоод” гарчихдаг, хариуцлага хүлээдэггүй. Энэ бол нүүрсний дээд зиндааны хулгай. Биржийн хуулийн түүхэн үүрэг биелэгдсэнд эдгээр үр дүн хангалттай. Гэхдээ хууль бодитой байх ёстой. Түүхэн үүргээ биелүүлсэн, шинэ нөхцөл байдал үүссэн бол хуулийн дагуу нэмэлт, өөрчлөлт, хөдөлгөөн хийж болно. Тэр нь үндэсний язгуур эрх ашиг, улс орны эдийн засгийн аюулгүй байдалд нийцсэн байх ёстой. Тиймээс хоёр улсын Засгийн газрын хэлэлцээрийг УИХ соёрхохдоо ирээдүйгээ харах шаардлагатай байгааг анхаарч үзэх биз ээ. Ингээд хэлэлцээрт Чалкогийн үнэ дээр, тухайн улирлын индексжүүлсэн үнийг нэмээд хоёр талын тохирсоноор явахаар болж байна. Нүүрс бол тасралтгүй, урт хугацаанд нийлүүлэх ложистикийн бизнес. Тэгэхээр “тендерт ялаагүй ороогүй бол нүүрсээ худалдахгүй” гэсэн нөхцөл тулгаж болох уу гэдгээ бас бодолцох ёстой.

Хэн, ямар өртгөөр төмөр зам барих вэ?

Хятадын тал 4 тэрбум юань буюу 500 орчим сая ам.долларын, Монголын тал 230-250 сая ам.долларын төмөр зам барих юм. Хятадын тал бол шалгарсан компаниараа бүх ажлыг хийлгэе гэсэн саналтай. Монголын тал хуулийн дагуу тендерээ зарлаад, “шалгарсан нь хийг” гэдэг зарчмын байр суурь баримталж буй. Хил дамнасан төмөр зам гэх онцлогтой учраас тендерт зарлаад, сонирхсон компани бүрт байдгаа дэлгээд байх боломжгүй нөхцөл мөн боловч “тэг” гээд тендергүйгээр тэднийхээр бариулах эрх Засгийн газарт байхгүй. Тэгээд ч арилжааны компанитай тохиролцоод, асуудал үүсвэл хэрэлдээд явах боломжгүй. Ийм нэг зовлон байна. Энэ бол Хятадын талын тулгалтуудын нэг.

Хөрөнгө оруулагчдад үзүүлэх баттай худалдан авах 10 гВт эрчим хүчний экспортын гэрээ зурчихлаа

Дашрамд эрчим хүчний сэргэлт гэдэг дээр тайлбар хийе. Өнөөдөр улсын хэмжээний эрчим хүчний хэрэглээний хэмжээ 1.7 гВт байна. Суурилагдсан хүчин чадлаасаа хэрэглээ давсан. Дахиад 1.5 гВт шаардлагатай. Тиймээс эрчим хүч экспортолно гэдэг үгэнд итгэж ядсан, дургүйцсэн хандлага байдаг. БНХАУ-ын Ерөнхий сайд Ли Чянтай илэн далангүй хэлэлцүүлэг хийж, хэлэлцээр баталсны үр дүнд эрчим хүч худалдах, худалдан авахад бэлэн гэдэг таатай хариуг сонсож, 10 гВт эрчим хүч худалдаж авах гэрээ хийчихлээ. Их хэмжээний эрчим хүч худалдан авбал хөрөнгө оруулъя гэсэн өнөөх Арабын томоохон хөрөнгө оруулагчид “Танайхаас Хятад улс экспортолж авна гэсэн баталгаа хаана байгаа юм бэ. Үүнийг баталгаатай болгочихвол бид хөрөнгө оруулалт хийхэд бэлэн байна” гэдгээ илэрхийлдэг. Хятад өөрсдөө ч, Араб, Вьетнам, Лаос зэрэг орнуудаас яг ийм саналууд тавьсан. Одоо бид энэ экспортлох гэрээгээ үзүүлснээр тэд хөрөнгө оруулна. Өөрөөр хэлбэл, 10 гВт-ыг худалдан авах асуудал баталгаатай. Бидний хэрэгцээнээс давахаар байгааг экспортолно. Ерөнхий сайдын өгч буй гол чиглэл нь зарчмын хувьд бид сэргээгдэх эрчим хүчний асуудлаар БНСУ, Герман, Япон, Араб зэрэг оронтой ярьж тохирсон зүйлс бий. Тиймээс эдгээр орнуудтай хамтран ажиллах нь Хятадтай хамтарч олборлолт, үйлдвэрлэл, худалдан авалт хийхээс илүү Үндэсний аюулгүй байдлын зарчимд нийцнэ гэсэн чиглэл өгч байгаа нь тун зөв.

Энэ мэтчлэн хэдийгээр гоё сайхан үр дүн, ард түмний эрх ашигт нийцсэн тулгалт, ялалт олонтой боловч “хөшигний цаана” амархан биш уур амьсгалд, сүржигнэж хэлбэл “гардан тулаанд” орсон гэрээ хэлэлцээр болсон гэж хөндлөнгөөс ажигласнаа онцлоё. Дараагийн дугаарт илүү нарийвчилсан тайлбар, мэдээллүүдийг өгөх болно.

Төгсгөлд нь хэлэхэд зорьсондоо хүрэхийн тулд Ерөнхий сайд эдгээр томоохон төслүүдийнхээ хэрэгжилтийг хамгаалж, өнөөдөртөө олон нийтэд таалагдахгүй хэдий ч эцсийн дүндээ улс орны язгуур ашиг сонирхлыг хангасан, иргэдийн амьжиргааг дээшлүүлэх хэтийн төлөвөө харсан шийдвэрүүд гаргахад хүрнэ. Хэдийгээр ардчилсан орны хувьд олон нийтийн санаа бодлыг анхаарах ёстой ч шийдвэрийг Төрийн ордонд гаргана. Гар утасны дэлгэцэн дэх шүүмжлэл хэрээс хэтэрч хараан зүхэх “мода” дэлгэрч буй нь төрийн шийдвэрт нөлөөлөх ёсгүй. Гаалийн татварын асуудлаар хатуу чиг шугам барьж АНУ-ын эдийн засагт буурах үр дүн авчирсан ч өөрийн шийдвэрт дөргүй бух шиг бат зогсож хэтдээ өөрийнхөө бус гүрнийхээ ноёрхлыг тогтоох гэж буй Трамп шиг байхыг ч нөхцөл байдал Л.Оюун-Эрдэнээс шаардаж мэдэх юм. Эрх мэдлийг парламент түүнд олгосон тэр хэмжээ хязгаар хуулийнхаа хүрээнд хааяадаа “Бага оврын” Трамп шиг байх чанарыг шаардаж ч мэдэхээр байна. Алга ташилтад хөөрөх үеэ Л.Оюун-Эрдэнэ хэдийн давчихаад хатуу боловч үнэн үгээр “вакумыг задалж” ажил хэрэгч мөрөө үлдээж зорьсондоо хүрэхээр ханцуй шамлан орсон тийм Ерөнхий сайдыг ганцхан алхмын зайнаас нүдээр хараад ирснээ энд тэмдэглэв.

                                                                                                                                          /Үргэлжлэл бий…/

У.Оргилмаа

Улсын Дээд шүүхийн хяналтын шатны шүүхээс энэ сарын11-ний өдөр Ерөнхий сайд асанН.Алтанхуягийн Засгийн газрын үед, Засгийн газрын тогтоолоор Хөгжлийн банкнаас “Бэрэн”, “Говийн зам” компаниудад зээл олгосон хэргийг цагаатгасан үндэслэл хуульд нийцээгүй учраас хэргийг дахин хэлэлцүүлэхээр болсон. Энд нэг тодотгол хийе. Улсын Дээд шүүх хэргийг буцаана гэдэг нь Н.Алтанхуяг, Н.Батбаяр нарын эрх мэдэл албан тушаалын байдлаа урвуулан ашигласан хэргийг анхан, дунд шатны шүүхээр хэлэлцэж, “хэрэгсэхгүй болгохоор шийдвэрлэхдээ” алдаа гаргасан байна, хэрэгт ач холбогдол бүхий нөхцөл байдлыг анхаарч үзээгүй орхигдуулсан байна, үүнийгээ дахиад тодруул гэсэн агуулгатай юм.

Үүнийг ч Улсын Дээд шүүхийн Эрүүгийн хэргийн танхимын шүүгч Ч.Хосбаяр шүүгч нэгэнтээ тайлбарлахдаа “Дээд шүүх гэдэг бол анхан шатны шүүх, давахын шүүхийн шийдвэрийг шүүн хэлэлцэж шийдвэрлэдэг” гэсэн байдаг. Ерөөсөө Дээд шүүх бол хуулийг яаж хэрэглэв, юуг олж хараагүй, эсвэл буруу зүйлчилсэн асуудлыг л олж харах ёстой болохоос эрүүгийн гомдол гаргасан, яллагдагчаар татсан, эсвэл хохирол амссан Хөгжлийн банкны талын ч юм уу гэм бурууг хэлэлцэх ёстой шүүх биш гэсэн үг. Тэгэхээр Н.Алтанхуяг нарт холбогдох хэргийг хэрэгсэхгүй болгосон анхан, дунд шатны шүүхийн шийдвэрүүд “но”-той байх нь.

Ямар хэргүүдийг хэрэгсэхгүй болгосныг эргэн харцгаая. Томоос нь эхэлбэл “Бэрэн групп”-д олгосон зээлийн асуудал. Засгийн газрын тогтоолоор гурван зээл олгосон. Уучлаарай, банк хэдийгээр Хөгжлийн банкинд хувь эзэмшдэгээрээ дамжуулан эрх хэрэгжүүлдэг боловч “Зээл олгохыг тогтоолоор шийднэ” гэдэг эрх мэдэл хэтрүүлсэн хэрэг биш гэж үү? “Говийн зам”-ынх мөн адил. Тэр тусмаа “Энержи ресурс”-ын ашиг сонирхолд үйлчилсэн байж болзошгүй нөхцөл байдлыг үүсгэсэн байгаа юм. Энэ бүхнийг зөвхөн “үйл, баримт” гэдгийн “баримт” буюу нотлох баримтаар тогтоох бус “үйл”-д анхаарч Дээд шүүх шийдвэрээ гаргаж буй нь сайн хэрэг. “Үйл”, үйлдэлдээ хуулиар олгосон эрх мэдлээ хэтрүүлж үү? Эсвэл “эс үйлдэл” хийж үү гэдгийг шүүх маш зөв анхаарсан байна.

Дээрх хэргүүдийн хувьд, тухайн үеийн Эдийн засгийн хөгжлийн яам өөрөө Хөгжлийн банкин дахь, Засгийн газрын хувьцаа эзэмшигчийн эрхийг хэрэгжүүлсэн гэдэг утгаараа Н.Батбаяр ч их, бага хэмжээгээр хариуцлага хүлээх ёстой. Ингэхдээ Ерөнхий сайд асан Н.Алтанхуягийн уг асуудлыг хэлэлцсэн Засгийн газрын хуралдаан дээр өөрийн дуу хоолойгоор “үүрэг чиглэл өгсөн” бичлэг аудио хэлбэрээрээ, мөн гарын үсэгтэй тогтоолууд нь Хөгжлийн банкны архивт болон шүүх дээр байгаа нь ноцтой баримт нотолгоо мөн. Ерөөсөө Засгийн газар Хөгжлийн банкны зээлийг олгох ажиллагаанд тухайн банкны эрх мэдэлд оролцож Засгийн газрын тогтоол үйлдэх нь эрх мэдэл хэтрүүлсэн. Тиймээс ч Засгийн газрын зүгээс “Эрэл”-д олгосон зээлээс эхлээд “судалж үзэхийг зөвлөж байна” гэх мэтийн агуулгатай бичиг шиддэг болчихсон юм билээ.

Өнгөрсөн оны долдугаар сарын7-нд анхан шатны шүүхээс “Бэрэн групп”-ийн Б.Мөнхтөрийг37сая төгрөгөөр торгох шийдвэр гарч, шүүхийн гадна бараг “баяр ёслол” хийх шахаж буй зураг олон нийтийн дургүйцлийг төрүүлсэн. Үүний дараа буюу энэ оны наймдугаар сард нийслэлийн эрүүгийн шүүхийн давж заалдах шатны шүүх935сая төгрөгөөр торгосон. Дээд шүүхээс энэ сарын11-нд тухайн гэмт хэрэгт оногдуулах эрүүгийн хариуцлагын төрөл, хэмжээг дахин хэлэлцүүлэх нь зүйтэй гэж үзсэн. Үүнд ялын бодлогын талаас хохирлоо барагдуулаагүй байхад нь торгуулийн ял ногдуулсан, ял нь гэмт хэрэгтээ хөнгөдсөн гэх шүүмжлэл, эсэргүүцлүүд нөлөөлсөн биз ээ. Ингээд Дээд шүүх гэж үзээд хэргийг анхан шатны шүүхэд шилжүүлээд байгаа билээ.

“Энержи ресурс”-ийн хөрөнгө оруулалтаар үүсгэн байгуулсан “Говийн зам” ХХК-д олгосон зээлийн тухайд тус компанийн нүүрсээ худалдахаар барьсан замыг Хөгжлийн банкны мөнгөөр төрд худалдаж авсан нь мөн л албаны эрх мэдлээ хэтрүүлсэн “үйл” байсаар байтал зөвхөн нотлох баримтыг анхаарсан байж болзошгүйгээр анхан болон давж заалдах шатны шүүхээс хэрэгсэхгүй болгосон. Энэ нь хэргийн бодит байдалд нийцээгүй, хэрэгт ач холбогдол бүхий нөхцөл байдлыг анхаарч үзээгүй гэсэн прокурорын эсэргүүцлийг анхаарч дахин хэлэлцүүлэх нь зүйтэй гэж шийдвэрлэгдсэн байдаг. “Энержи ресурс” нүүрсээ зөөх гээд барьсан замыг нь Хөгжлийн банкнаас170тэрбум төгрөг зээлж худалдаж аваад“Эрдэнэс Монгол” компанид “шахна” гэдэг, үүнийгээ Засгийн газрын тогтоолоор шийднэ гэдэг нь тухайн компанид маш том давуу байдал олгосон, банкны эрх мэдэлд халдсан, худалдаж авах үйл явцад оролцсон, өөртөө олгогдоогүй эрхийг эдэлсэн хэрэг мөн биз? Дээрх замыг худалдаж авахдаа төсвийн хөрөнгөөс УИХ-ын шийдвэрээр санхүүжүүлсэн бол хууль зөрчихгүй байх боломжтой.

Тэгэхээр мөнөөх л “Энержи ресурс”-ын эрх ашигт үйлчилсэн байгаа биз? Үүнийг нь Н.Алтанхуяг улсын эрх ашиг талаас тайлбарлах гэж оролддог, “хэлмэгдүүллээ” гэж хашхирдаг. Гэвч прокурор хэргийг хянаад “Та эрхээ хэтрүүлсэн, бусдад давуу байдал олгожээ” гэдэг.

У.Оргилмаа

Сошиал сэвэлт яагаад тийм хүчтэй байв?

Хэн хаанаас чулуу шидэв?

Энэ хэдэн үгийг хэд хоногийн өмнө хэлж байсан даа.

Үүний учир өдрөөс өдөрт тодорч байна.

Төсвийг улс төрийн зодооны хэрэгсэл болгосноор маш муу үр дагавартай туллаа.

Өмнө нь сануулж байсанчлан Олон улсын байгууллагууд Монгол Улсын эдийн засгийн төсөөллөө бууруулна. Хөрөнгө оруулалт хумигдана. Төсвийн хөрөнгө оруулалт саарна. Төсвөөр хийх байсан бүтээн байгуулалтуудыг заавал гаднын зээлээр гүйцэтгэх шаардлага үүснэ. Хувийн хэвшил, бизнесүүд өөрсдөдөө оногдох төсвийн 2 их наяд гаруй төгрөгөөс сална. Эдгээр эрсдэл тулсан. Гэвч хараахан туулаагүй, одоохондоо бид үүний өвдөлтийг мэдрээгүй учраас холын зовлон гээд ойлгочиход болно.

Тэрнээс өмнөх ойрын том зовлон нь төсөв тойрсон асуудлаас болоод Монголын төр түгжрээнд орчихлоо. Үндсэн хуулийг давчихав уу ч гэж харагдаж байна.

Юунаа болов? УИХ-ын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуулийн 69.1-т “Улсын төсвийн төслийг УИХ 10 сарын эхний 7 хоногт хэлэлцэж эхлэх ба 11 сарын 15-ны өдрийн дотор дөрвөн үе шаттайгаар хэлэлцэн батална” гэж заасан. Энэ дагуу дараа оны төсвийг Засгийн газар 2024 оны 8 сарын 30-нд өргөн барьсан. Төсвийн хэлэлцүүлэг шувтрах үеэр зарим гишүүн шүгэл үлээсэн. УИХ 11 сарын 8-нд баталсан. Давхар 2025 оны төсвийг 2024 оны 12 дугаар сард тодотгох 41-р тогтоолыг баталсан. Ерөнхийдөө төр эндээс л түгжирчихсэн. Үүнтэй холбогдуулж л Ерөнхийлөгч 11 сарын 20-нд хориг тавьсан. Хориг тавихдаа “УИХ 2025 оны Төсвийн тухай хууль баталсантай холбогдуулан авах зарим арга хэмжээний тухай 41 дүгээр тогтоол гаргасан. Энэ нь ирэх оны төсөв Төсвийн болон Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хуульд заасан зарчмуудыг бүрэн хангаагүй, төрийн мөнгөний бодлоготой нийцээгүй, төсвийг үр ашигтай, хэмнэлттэй байхаар төлөвлөж чадаагүй гэдгээ УИХ хүлээн зөвшөөрсөн хэрэг гэж Ерөнхийлөгч үзлээ. 2025 оны Төсвийн тухай хууль хүчин төгөлдөр болж, дагаж мөрдөж эхлээгүй, Төсвийн тухай хуулийн 34 дүгээр зүйлийн 34.1-д заасан тохиолдол үүсээгүй байхад тодотгол хийхээр тогтоол баталсан нь Үндсэн хуулийн Нэгдүгээр зүйлийн 2 дахь хэсгийн “хууль дээдлэх нь төрийн үйл ажиллагааны үндсэн зарчим мөн” гэсэн заалтыг зөрчих нөхцөл бий болгосон” гэсэн нь маш ноцтой юм. Хэрвээ асуудал Үндсэн хуулийн Цэцэд очвол УИХ гарцаагүй тарах нөхцөл үүсчихсэн гэсэн үг.

УИХ 11 сарын 22-нд хоригийг хүлээж авсан. Тэгээд төсвийг засахаар суув. Тийм хуультай. УИХ-ын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуулийн 90.8-д “Ерөнхийлөгчийн хоригийг хүлээн авсан бол хууль, тогтоолыг бүхэлд нь буюу зарим хэсгийг нь хүчингүй болгох, шаардлагатай гэж үзвэл зохих нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хууль, тогтоолын төслийг хэлэлцэн баталж болно”, 90.9-д “Ерөнхийлөгчийн хоригийг хүлээж авсантай холбогдуулан хууль, тогтоолд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах бол тухайн шийдвэрийн төслийг холбогдох Байнгын хороо боловсруулж нэгдсэн хуралдаанд оруулах бөгөөд уг төслийн талаар Засгийн газар, холбогдох бусад байгууллагаас санал авахыг шаардахгүй” гэж заасан. Энэ нь Ерөнхийлөгчийн хориглосон хуулийг засаж өөрчлөөд дахин батлах тухай ойлголт юм. Өөрөөр хэлбэл Ерөнхийлөгчийн хоригийн дараах 2025 оны төсөв УИХ-ын хариуцах ажил болчихсон. Гэвч УИХ-аас 11 сарын 29-нд “2025 оны төсөвт Ерөнхийлөгчийн бүхэлд нь тавьсан хоригийг УИХ хүлээн авч хүчингүй болсонтой холбогдуулан Монгол Улсын 2025 оны төсвийн тухай хуулийн төслийг 2024 оны 12 сарын 10-ны өдрийн дотор УИХ-д өргөн мэдүүлэхийг Засгийн газарт даалгах” тогтоолыг гаргав. Мөн өдөр Засгийн газар хуралдаад “Хүчин төгөлдөр мөрдөгдөж буй Төсвийн тухай хуульд энэ тохиолдолд улсын төсвийн тухай болон холбогдох бусад хуулийн төслийг хэрхэн өргөн мэдүүлэх талаар зохицуулалт байдаггүй. Төсвийн тухай хуульд заасан цаглабарын дагуу Засгийн газар есдүгээр сарын 1-ний дотор дараа оны улсын төсөв, холбогдох бусад хуулийн төслийг УИХ-д өргөн мэдүүлэхээр зохицуулсан. 2025 оны улсын төсөв, холбогдох бусад хуулиудын төслийг 2024 онд багтаан УИХ-д өргөн мэдүүлж хэлэлцүүлэх хууль эрх зүйн орчныг бүрдүүлэх зорилгоор Төсвийн тухай хуульд нэмэлт оруулах асуудлыг хэлэлцэн шийдвэрлэлээ” гэсэн хариуг УИХ-д өгчээ.

Тиймээс ирэх өдрүүдэд УИХ энэ мухардлаас яаж гарах вэ? Мухардлаас нэг удаа гарлаа гэхэд цаашдын үр дагавар, энэ муу жишгийг хэрхэн засах вэ? Ерөөсөө анхнаасаа яагаад ийм явдал өрнөсөн бэ?

Энэ бүхнийг хамтад нь бодох шаардлагатай.

Нэг сонин давхардал ажиглагдсан. Гэхдээ энэ бол тохиолдол биш. 2024 оны 11 сарын 4-нийг ярих гэж байна. Тэр өдөр УИХ-ын гишүүн Г.Тэмүүлэн, Д.Энхтүвшин, Б.Түвшин, Ж.Баярмаа нар Төрийн ордонд төсвийн эсрэг шүгэлдэв. УИХ-ын гишүүд ингэж Ордны “бослого” эхлүүлж байх тэр үед Ерөнхий сайд тэргүүтэй Засгийн газрын гишүүд Гашуунсухайт-Ганцмод боомтын хил холболтын хэлэлцээрийг хийхээр Хятадын Шанхай хотод бууж байв. Маргааш нь хэлэлцээрт гарын үсэг зурсан. Монголд ч Ордны “бослого” улам даамжирсан. Төсвийн хуулийг намнаж төрийг түгжрээнд оруулж авлаа. Дараа нь Танхимын Ерөнхийлөгчийн сонгуулийг дамжуулан бужигнуулав. Яагаад?

Ажиглаад байхад энэ бол Монгол, Хятадын Засгийн газар дундаа зуучгүйгээр Гашуунсухайт-Ганцмод боомтын хил холболтын хэлэлцээрийг хийсэнтэй холбоотой нь тодорхой. Өөрөөр хэлбэл гэрээний эсрэг байсан хүч бүлтэрч гарч ирж байна. Засгийн газар хоорондын зуучгүй гэрээ яригдангуут зуучлагч нар, тээврийн бизнесийн бүлэглэл нэгдэж үймүүлж байна.

Ер нь 2003 онд л Засгийн газар хоорондын зуучгүй гэрээ хийчих боломж үүсчихсэн ч дунд нь заавал эрх ашиг, сонирхол оруулах гээд үзчихсэн. Хоёр улсын Засгийн газар хийчих гэрээний дунд нь зуучлагч орчихсон хэрэг. Өнгөрсөн он жилүүдэд одоо яригдаж байгаа Гашуунсухайт-Ганцмод боомтын төмөр зам, Тавантолгойн ордыг ашиглах Монгол, Хятадын хэлэлцээрийн дунд нэг компани явсан. Тэгээд л энэ төсөл олон жилийн турш гацсан. Энэ Д.Энхтүвшин л гэхэд тэр зуучлагч компанийг удирдаж байсан. 1997-2022 онд Дэд ерөнхийлөгчөөр нь ажилласан байдаг.

Түүнийг 2012-2016 оны хооронд УИХ-ын гишүүн байхдаа “Тавантолгой” ХК-ны ТУЗ-ийн дарга Б.Түвшинбаяр, гүйцэтгэх захирал Р.Сэддорж нарт хууль бусаар нөлөөлсний улмаас 323,900 тонн нүүрсийг өр төлбөрт авсан мэтээр хуурамч бичиг баримт бүрдүүлэн “Тавантолгой” ХК, “Тавантолгой транс” ХК-иудын хувьцаа эзэмшиж байсан албан тушаалын байдлаа ашиглаж “Тавантолгой” ХК-д 18,478,856,284 төгрөгийн хохирол учруулан хөрөнгө завшихыг удирдан зохион байгуулсан хэрэгт нь яллагдагчаар татаад байгаа. 

"Тавантолгой" ХК-ийн  51 хувийг Өмнөговь аймаг,  16.9 хувийг "Шандас импекс" ХХК, 19.7 хувийг "Ажнай корпораци" ХХК, үлдсэн 12.4 хувийг гадаадын 23 орны хувьцаа эзэмшигчид эзэмшдэг.

Тодруулбал,тус компанийн ТУЗ-ийн гишүүнээр Л.Бадраа, ТУЗ-ийн гишүүнээр “Тавантолгой транс” ХК-ийн захирал Д.Дагвадорж, ерөнхий инженерээр З.Эрдэнэбаяр, санхүү эрхэлсэн дэд захирлаар Ө.Мөнхтайван, хүний нөөцөөр В.Сайнбилэг, нярваар Э.Угтахцэцэг, борлуулалтын албаны даргаар С.Содбаатар, гүйцэтгэх захирлаар Р.Сэддорж нарыг томилжээ. Энэ ч утгаараа нэр бүхий хүмүүсийг удирдан зохион байгуулж, хууль бус хуурамч бичиг баримт бүрдүүлж, "Тавантолгой" ХК-д их хэмжээний хохирол учруулсан аж. Харин тэрбээр ийнхүү хууль бусаар олсон мөнгөн хөрөнгөө өөрийн "Капитрон" банкаар дамжуулан мөнгө угаадаг байсан байж болзошгүй байгаа аж. Тус банк Д.Бат-Эрдэнийн 100 хувийн өмч юм. Хувьцаа эзэмшигчийн мэдээллийг ЭНД ДАРЖ үзнэ үү. 

Тодотговол "Тавантолгой" ХК нь арилжааны банкнуудад төгрөгийн болон валютын данстай боловч ихэнх мөнгөө "Капитрон" банканд байршуулж, тус банкаар гүйлгээ хийдэг байжээ. Нөгөөтээгүүр тус банк нь 2019-2020 онд Монголбанкны хяналт шалгалтаар "өөрийн хөрөнгийн дутагдалтай" гэж үнэлэгдэн хөрөнгөө нэмэгдүүлэх үүрэг хүлээж байсан аж. Гэтэл уг асуудал тэгсхийгээд намжсан нь дээрх мөнгөөр хөрөнгө оруулалт хийж банкаа эрсэдлээс сэргийлж, авч үлдсэн байж магадгүй гэх хардлагыг төрүүлж байна. Хөрөнгө завшсан хэргээр яллагдагчаар татагдаад буй УИХ-ын гишүүн Д.Бат-Эрдэнэ нь ийнхүү өөрийн холбоотой хүмүүсийг удирдан зохион байгуулж, Тавантолгой ХК-д их хэмжээний хохирол учруулсан гэгдэж буй учир дээрх хүмүүсээс нэр бүхий хүнтэй нь уулзахыг хориглоод байгаа ажээ.

https://isee.mn/n/46726

Ер нь сүүлийн үед хуучнаар Тариалан эрхлэлтийг дэмжих сан, одоогийн “Хөдөө аж ахуйн корпораци” төрийн өмчит компанийн ажил нэг л биш болсон. Үрийн будаа авахад маш хүндрэлтэй болсон. Зарим нь одоо хэр нь үрийн будаагаа авч чадаагүй тариалалт хойшилж байна. Аливаа ажлыг дандаа хугацааг нь хожигдуулна. Бордоо, ургамал хамгааллын бодис гээд хэрэгтэй зүйлийг тариалалтаа хийсний  дараа нь өгч бид бүхнийг доромжилж байх жишээний” гэж тариалан эрхлэгчид ам уралдан ярьцгааж байна. Энэ жилийн хувьд тариаланчид бор зүрхээрээ зүтгэж, ёстой урд хормойгоороо хойд хормойгоо нөхөн тариалалтаа явуулж байгаагаа хэлсэн.

Засгийн газраас гурилын импортын татварыг тэглэсэн. Гаднаас хямд гурил оруулж ирэн гурилын үйлдвэрүүдийн монополь байдлыг дарж авах гэсэн төрийн бодлого мөн боловч тариаланчдын улаанбуудай борлогдохгүй байх магадлалтайг хүн бүхэн хэлж байна. Мөн тариаланчдын эрсдлийг Засгийн газар бүрэн хариуцна, будааг нь худалдаж авна гэж хэлж байгаа нь зүгээр л молиго үмхүүлсэн хоосон үг болохыг тэд харамсан өгүүлж байна.

“Өдрийн сонин”-ы сурвалжлах баг саяхан Төв аймгийн тариалангийн бүс нутгаар явж сурвалжлага бэлтгэн газар тариалан яг ямар нөхцөл байдалтай байгааг уншигч олондоо хүргэсэн.

2019 онд гурилын үйлдвэрлэл 210 мянган тонн байхад гурил үйлдвэрлэгчид 240 тэрбум төгрөг олсон бол 2023 онд үйлдвэрлэлийн хэмжээ 190 мянган тонн байхад олсон орлого нь 430 тэрбум хүрч хоёр жилийн дотор гурилын үнэ хоёр дахин нугарсныг энэхүү үзүүлэлт харуулж байна. ханшаас гурав дахин үнээр дотоодын гурил үйлдвэрлэгч компаниуд гурилаа зарж байна, үнээ хямдруул гэж Засгийн газар шаардсан. Үүнээс улбаалан гурилын импортын татварыг тэглэсэн. Гэвч бодит байдал дээр гурилын үнэ хямдарсангүй, харин ч бүр өсч, гурилын компаниуд Оросоос хямд үнээр улаанбуудай авч, дээрээс нь гаалийн татвараа тэглүүлээд авсан. Дунд нь ард түмэн тариаланчид хохироод үлдэж байгаа. Бодит байдал дээр ийм л дүр зурагтай байна. Ер нь тэгээд гурилыг стратегийн хүнс гэдгээ ч төр засаг тоохоо больсон шиг байна. Сүүлийн үед газар тариаланг биш мал аж ахуйг ярих болсон. Үндсэндээ тариаланчдыг биш малчдыг дэмжих бодлого эрх баригч Шинэ хоршоо-Чинээлэг малчин” хөтөлбөрийг Засгийн газар баталж нэг малчин өрх 50 сая хүртэлх зээл авах боломжтой болсон. Нэг кг ноолуур 100 ам.долларт хүрнэ, малчид хоршооныхоо шугамаар түүхий эдээ боловсруулах үйлдвэртэй болно гэдгийг ярьж байна. Монголын мал аж ахуйд 300 мянган хүн байдаг юм гэсэн. Харин газар тариаланд 20 гаруй мянган хүн байдгийг Хөдөө аж ахуйн яамнаас хэлсэн. 15 мянга нь трактор комбанийн жолооч, үлдсэн таван мянга гаруй нь тариалангийн компаниудын ажилчин, албан хаагчид гэж байна. Тэгэхээр Ардын нам энэ удаагийн сонгуульд 20 мянган хүнтэй газар тариалангийн салбарыг гаргуунд нь хаяад 300 мянган хүнтэй мал аж ахуйн салбарыг гол бодлогоо болгож байна.

Улс орныхоо хөгжил цаашдын ирээдүйг бодсон бол газар тариалан нь хамгаас чухал гэдэг нь хэнд ч ойлгомжтой. Монголчууд бид 1959 онд атар газар эзэмшиж 60-аад оноос гурилын хэрэгцээгээ хангаж эхэлсэн гэдэг. Гэвч ямар ч цаг үед бид гурилаар гаднаас хараат байсан. Атар газар эзэмшихээс өмнө Монголд гурилын найман үйлдвэртэй байсан ч гурилаа Оросоос авч байсан. Дэлхийн хоёрдугаар дайны үед оросууд “Та бүхэн 25 хувиа өөрсдөө ханга, бид илүүг өгч чадахгүй” гэж монголчуудыг гурилаар нь чангалж байсныг хуучцуул ярьдаг. Хувьсгалаас өмнө бид Бээжингээс гурилаа зөөдөг байсан. Ийнхүү ямар ч цаг үед бид гурилаар гаднаас хараат байсаар ирсэн байгаа биз. Харин хоршоотой, хоршоогүй мал бол байж л байдаг. Хичнээн зуд турхан болж үхэж үрэгдлээ ч монголчууд малаар дутаж, махгүй болж байсан түүх байхгүй. Тиймээс малчин хоршоо гэж Засгийн газар малчдын өмнө бөхөлзөхийн оронд стратегийн гол хүнс гурилаа, газар тариалангаа өөд нь татах байсан юм. Малчдад өгч байгаа зээл тусламжаа тариаланчдад өгч, ядахдаа тариаланчдынхаа түлш шатахууныг нь өгдгөөрөө өгч тариалангийн салбарыг босгож ирэх байлаа.

Сонгууль болоод ингэж байгаа юм байхдаа гэж бодохоос. “Атрын III аян”- аар ялж байсан Ардын нам атрын аянаа хаяад ялах юм байлгүй дээ.

Өнөө жил манай улс 360 мянган га-д улаанбуудай тарьж байгаа. Ирэх намар 400-гаад мянган тонн улаан буудай хурааж  авах тооцоо судалгаа байгааг хөдөө аж ахуйн мэргэжилтнүүд хэлсэн. “Оросоос улаанбуудай оруулж ирдгийг зогсоох шаардлагатай. Оросоос ганцхан юм ав, тэр нь улаанбуудайн элит үрийг ав. Харин таваарын улаанбуудай худалдаж авахыг бүр мөсөн хоригло” гэж тариаланчид эсэргүүцэж байна. Мөн төр засгийн халамжийн бодлого газар тариаланд нөлөөлж буйг халаглан ярьж байна. Газар тариаланд ажиллах хүчин байхгүй боллоо. Өдрийн 70 мянгаар ажиллах хүн олдохгүй байна. Халамжийн бодлого ард түмнийг ийм байдалд оруулсныг хэлж байна. Тариаланчдын өр зээл хэрээс хэтэрлээ, үр бордоогоо авч чадахаа байлаа, түлшээ авч чадахаа байлаа. Техник тоног төхөөрөмжөө шинэчилж, сайжруулж чадахаа байлаа. Энэ байдлаараа дахиад нэг жил болох юм бол Монголын газар тариалан сэхэхгүй гэдгийг тариаланчид төр засагт хатуу анхааруулж байна. Газар тариалангийн салбар бодит байдал ийм хүнд нөхцөлд байхад “Гурилынхаа хэрэгцээг дотооддоо 100 хувь хангана. Илүү гарсан улаанбуудайгаа гадагшаа экспортолно” гэж салбарын сайдууд нь үеийн үед үлгэр ярьж ирснээ одоо болих хэрэгтэй.

 Өдрийн сонин Д.Батболд

Хуулийн төслийг УИХ-ын Хууль зүйн байнгын хороо 2023 оны арваннэгдүгээр сарын 28-нд хэлэлцсэн. Тэндээс гишүүдийн анхаарсан гол асуудал нь Авлигын дагнасан шүүх байв. Байнгын хорооны хуралдаан дээр УИХ-ын гишүүн Ц.Мөнх-Оргил “...Нэгдүгээрт, авлигын тусдаа шүүх байгуулъя гэдэг санал Засгийн газраас өргөн бариагүй юм байна. Хаанаас ийм яриа гарчихав аа. Хоёрдугаарт, авлигын хэргийг анхан шатаар шийдвэрлэхгүй, давж заалдах шатны шүүх анхан шатаар хэлэлцээд, хяналтын шатны шүүх давж заалдахаар хэлэлцэхээр болж байгаа юм байна” гэхэд ХЗДХ-ийн сайд Б.Энхбаяр “...Энэ тогтолцоогоор авлигачдаа намнаж дийлэхгүй гэж Засгийн газар үзэж байгаа юм. Тийм учраас Шүүх байгуулах тухай хуулийг дагалдуулж өргөн барьсан. Засгийн газар ийм үүрэг даалгавар авах гэж байгаа юм. Энэ бол Засгийн газрын бодлого бөгөөд хүсэл эрмэлзэл. Үүнийг УИХ дэмжиж баталж өгөх юм бол Засгийн газар яаралтай ШЕЗ, УДШ-тэй хамтарч ажиллана. Хуульд зааснаар Шүүх байгуулах хуулийг Засгийн газар дангаараа санаачилга гаргаж өргөн барих бололцоогүй” гэсэн. Энэ талаар УДШ-ийн шүүгч Б.Батцэрэн “...Энэ нь Үндсэн хууль болоод Шүүхийн тухай хуультай зөрчилдөхгүй. Монгол Улсад ийм уламжлал бий. Гэхдээ ХЗДХЯ-наас хяналтын шатны шүүх авлига, албан тушаалын хэргийг давж заалдах журмаар хянан шийдвэрлэх хуулийн төсөлд санал авахаар ирүүлснийг УДШ-ийн нийт шүүгчийн хуралдаанаар хэлэлцээд тусгайлан санал гаргаагүй” гэсэн байдаг. Мөн Хууль зүйн байнгын хорооны дарга Д.Цогтбаатар “...Энэ хуульд Авлигын шүүхийн асуудал яг үгээрээ байхгүй ч, тогтоолоор судалъя гэж орж ирж байна.

Тэгэхлээр Авлигын шүүх маань өөрөө авлигажихгүй гэсэн баталгаа ер нь хаана байгаа вэ” гэж асуухад ХЗДХ-ийн сайд Б.Энхбаяр “...Арваад жилийн өмнө үнэт цаасны төлбөр тооцооны даргаар ажиллаж байсан хүнийг анхан шатын шүүх мөнгө угаах гэмт хэргээр яллаж, давж заалдах шатын шүүхээр гэмт хэрэг биш гэж цагаатгасан. Үүний шалтгаан нөхцөлийг судлахад анхан шатын шүүхэд нь олон улсын бирж дээр үнэт цаас арилжаалахтай холбоотой санхүүгийн мэдлэг мэдээлэл байхгүй байсан. Сүүлдээ тухайн яллаж байсан этгээдээрээ ШЕЗ-өөс зохион байгуулаад шүүгч нартаа сургалт оруулж байсан. Үнэт цаас гэж юу юм бэ, олон улсын хөрөнгийн бирж дээр арилжих гэдэг чинь юу юм бэ, зарах гэдэг чинь юу юм бэ, яаж явагддаг юм бэ гэдэг асуудал яригдаж байсан. Өнөөдөр анхан шатны шүүх дээр “Эрдэнэт”-ийн 49 хувьтай бүлэг зохион байгуулалттай гэмт үйлдэл оччихоод байж байна. Энэ үйлдэл үндсэндээ гурван тэрбум ам.доллар буюу 10 их наяд төгрөгийн үнийн дүн бүхий улсын өмчийг, байгалийн баялгийг Ерөнхий сайд нь, сайд нар нь, банк санхүүнүүд нь, хуулийнхан нь оролцоод механизаци хийгээд авчихсан ийм асуудал байхгүй юу. Үндэстэн дамначихсан. Хүн ойлгохооргүй санхүүгийн схемтэй. Монголбанк нь, Цэцийн гишүүд нь оролцчихсон. Одоо энэ илрээд, шүүх дээр очоод байгаа хэргүүд ийм ердийн хэргүүд байгаа юм. Тийм учраас одоогийн тогтолцоогоор шийдүүлээд авлигыг ялна гэж бодох боломжгүй болчихоод байгаа юм” гэсэн.

Ингэж хэлэлцээд 90 хувийн саналаар дэмжиж УИХ-ын чуулганд оруулж хэлэлцүүлэх шийдвэрийг тус Байнгын хороо гаргасан. Улмаар УИХ-ын чуулганы нэгдсэн чуулганаар 2023 оны арваннэгдүгээр сарын 30-нд хэлэлцсэн. Чуулган дээр ч Авлигын дагнасан шүүхийн асуудал мөн ялгаагүй гишүүдийн анхаарлын төвд байсан юм. Энэ асуудлаар гишүүдийн олонх нь асуулт асууж, байр суурь илэрхийлсэн. Эцэст нь, санал хураалт явуулж, 68.8 хувиар дэмжсэн. Ингээд асуудал Хууль зүйн байнгын хороонд шилжсэн юм. Түүнээс хойш яг сар хагас болж байна. Энэ хооронд тус Байнгын хороо хоёр удаа хуралдсан. Дээрх хуулийг хэлэлцээгүй. Түүнчлэн УИХ намрын отгон чуулганаа энэ  долоо хоногийн лхагва гаригт хаана. Тэр хүртэл хэлэлцэх асуудлынх нь жагсаалт гарсан байна. Түүнд нь энэ “Авлигын шүүх”-тэй холбоотой асуудал бичигдээгүй байна. Тэгэхээр ямартай ч энэ асуудал Хууль зүйн байнгын хороон дээр тээглэж орхисон байгаа юм. Гэхдээ “...Яагаад” гэдэг нь тодорхойгүйгээр намрын чуулганаас мултарч байх шиг байна.